مورد قبول متأخران واقع نشده است . مسائل تكميل شده مسألهء امتناع تسلسل ، تجرد نفس ، اثبات واجب ، توحيد واجب ، امتناع صدور كثير از واحد ، اتحاد عاقل و معقول ، جوهريت صور نوعيه از اين رديف مسائلند . البته آنچه در اين گونه مسائل قابل توجه است ارزش برهانهايى است كه اضافه شده است . گاه براهينى كه اضافه شده استحكام بيشترى از برهانى كه مثلًا از ارسطو يا شارحان اسكندرانى او مأثور است ندارد ، و احياناً استحكام بيشترى دارد . متأخران دربارهء امتناع تسلسل ، ده برهان اقامه مىكنند . تنها يكى از اين براهين است كه از ارسطو رسيده است و آن برهان « وسط و طرف » است . فارابى و ابن سينا و ديگران اين برهان را معتبر شناخته‌اند . بوعلى اين برهان را به صورت كامل‌تر و جامع‌ترى طرح كرده است . صدرالمتألهين پس از اينكه اين برهان را با تقرير بوعلى نقل مىكند آن را « اسدّ البراهين » مىخواند . ولى براهين زياد ديگرى بر امتناع تسلسل اقامه شده است كه به عقيدهء ما دست كمى از برهان « وسط و طرف » ندارد مثل برهان « اسدّ و اخصر » فارابى و برهان خواجه نصير الدين طوسى كه از راه « الشىء مالم يجب لم يوجد » وارد شده است . گمان مىكنم صدرالمتألهين از اينكه برهان خواجه را در باب امتناع تسلسل ذكر كند غفلت ورزيده است ، ولى در اول « الهيات بالمعنى الاخص » آن را آورده است . براهين ديگرى نيز از طرف ميرداماد و غيره اقامه شده است مثل برهان ترتّب ، برهان حيثيات ، برهان تضايف ، برهان تطبيق . تا آنجا كه اين بنده مطالعه دارد همهء اين براهين بعد از ابن سينا اقامه شده است . در مسألهء اثبات واجب ، برهانى كه از قدماى ما قبل دورهء اسلامى مأثور است ، همان برهان « محرك اول » است كه ارزش زيادى ندارد . براهين فراوان و نيرومندى از طرف مسلمين بر اين مدعاى عظيم اقامه شده است . ابن سينا برهانى از راه وجوب و امكان اقامه كرده است و سخت بدان مبتهج است و نام آن را « برهان صدّيقين » نهاده است ، ولى صدرالمتألهين برهان ديگرى مبتنى بر اصول فلسفى خود اقامه كرده است كه بر برهان بوعلى مزيّت دارد و مدعى است كه اين برهان شايسته است كه به نام « برهان صدّيقين » خوانده شود . در باب توحيد واجب نيز مسلمين براهين زيادى اقامه كرده‌اند . بوعلى